Tôi có rất nhiều học viên đến từ New York và khắp nơi trên cả nước, những người được dạy cách tấn công lên lưới một cách bất chấp, nhưng thường thiếu sự cân nhắc kỹ lưỡng hoặc thận trọng. Họ có thể không đưa ra quyết định chính xác về thời điểm nên áp sát lưới, và thường ôm giữ những quan niệm sai lầm về các chiến lược thông minh nhất để di chuyển lên phía trước. Việc lao lên lưới một cách mù quáng mà không hiểu rõ động lực học về hình học sân đấu và chiến thuật thực sự là một hành động dại dột. Trong bài viết này, tôi sẽ khám phá một số chiến thuật và nguyên lý mà tôi thảo luận với các học viên của mình trên sân nhằm giúp họ đưa ra quyết định sáng suốt hơn khi tiến lên phía trước.
Đưa ra quyết định thông minh
“Thông minh” đối với tôi có nghĩa là người chơi đưa ra đánh giá về các lợi ích tương đối của việc di chuyển lên trước, nhanh chóng tính toán xác suất thành công. Bằng cách này, người chơi sẽ thu được lợi ích lớn hơn khi tiến lên lưới với tỷ lệ thành công cao hơn.
Thông minh không có nghĩa là cứ thấy bóng ngắn là lao vào. Ví dụ, tôi thường hỏi các tay vợt sau một tình huống lên lưới: “Tại sao bạn lại lên lưới?” Họ thường trả lời: “À, vì đó là một quả bóng ngắn.” Bóng ngắn không phải là yếu tố duy nhất khi quyết định di chuyển lên phía trước. Các vận động viên cần hiểu các yếu tố quan trọng khác bao gồm:
1. Họ có tấn công vào phía đánh bóng yếu hơn của đối thủ hay không?
Thông thường, người tấn công không suy nghĩ xem phía nào của đối thủ yếu hơn.
2. Cú đánh tiếp cận lưới (approach shot) có mạnh mẽ và hiệu quả không? Đối thủ có bị dồn ép không?
Tôi thường thấy các tay vợt di chuyển lên lưới sau khi tung ra một cú đánh tiếp cận kém chất lượng, lực yếu hoặc đưa bóng vào giữa sân của đối thủ. Người chơi cần phân biệt được liệu họ đã tung ra một cú đánh tiếp cận sắc bén hay yếu ớt, từ đó dùng nó làm căn cứ quyết định xem nên tiếp tục tiến lên hay lùi lại chờ đợi cơ hội tốt hơn.
3. Họ có buộc đối thủ phải bước nhiều bước hơn để đón bóng so với số bước cần thiết để di chuyển vào vị trí phòng thủ lưới tối ưu không?
Nói cách khác, liệu người thực hiện cú đánh trả bóng qua người (passing shot) có phải bao quát khoảng cách đến bóng dài hơn khoảng cách từ người tấn công đến lưới hay không. Tôi gọi đây là “chênh lệch số bước” (step differential) và nguyên lý này lần đầu tiên được truyền đạt cho tôi bởi huyền thoại huấn luyện viên người Tây Ban Nha, William Pato Alvarez. Nếu người thực hiện cú passing có khoảng cách ngắn đến bóng và người tấn công có khoảng cách dài hơn đến vị trí lưới tối ưu, đó là mức chênh lệch số bước âm và người chơi nên ở lại phía sau để chờ cơ hội thuận lợi hơn.
Chìa khóa ở đây là phải có tính chọn lọc và phán đoán khi tiếp cận lưới, chứ không phải di chuyển lên lưới một cách máy móc và ngớ ngẩn.
Tấn công thông minh cũng đồng nghĩa với việc hiểu rằng lưới có thể là một nơi nguy hiểm, nơi nhiều điểm số có thể bị mất đi một cách nhanh chóng. Tôi gặp quá nhiều người chơi mang định kiến rằng có mặt ở lưới có nghĩa là họ nắm thế chủ động trong loạt bóng. Thực tế, có rất nhiều tay vợt phòng ngự phản công cừ khôi rất thích việc đối thủ lao lên lưới. Họ thích có một mục tiêu để ngắm và tỏ ra vô cùng nguy hiểm với những cú passing sắc lẹm. Người chơi cần hiểu rằng đối đầu với một tay vợt phản công hoặc phòng ngự giỏi, việc lên lưới tiềm ẩn rất nhiều rủi ro. Nếu bạn lên lưới trước một người như Rafa, bạn buộc phải yểm trợ sau một thứ gì đó thực sự đẳng cấp — một cú đánh cực khó — và ngay cả khi đó, anh ấy vẫn có thể tung ra một cú passing ghi điểm ngoạn mục.
Ý của tôi là lưới là con dao hai lưỡi: Nó vừa có thể là lợi thế, nhưng cũng vừa là bất lợi và hiểm họa. Theo kinh nghiệm của tôi, nhiều tay vợt (và huấn luyện viên) không nhìn nhận lưới theo cách đó. Họ mặc định rằng mình đang nắm quyền kiểm soát nếu đứng ở trên đó — và điều đó không phải lúc nào cũng đúng. Tôi dạy các học viên của mình rằng họ cần nhận diện khi nào bản thân có lợi thế rõ ràng — rồi sau đó mới tiến lên phía trước yểm trợ sau một cú đánh ép lực mạnh mẽ nhắm vào điểm yếu của đối thủ. Tôi dạy họ rằng nếu lao lên lưới một cách bừa bãi và thiếu phán đoán, họ đang tự đặt bản thân vào rủi ro mất điểm rất cao.
Thường thì một bài kiểm tra thống kê nhanh sẽ cho thấy quyết định đưa ra thông minh đến mức nào: Tỷ lệ số điểm thắng trên tổng số lần lên lưới là bao nhiêu? Tôi muốn thấy tỷ lệ từ 70% trở lên thay vì mức khuyến nghị thông thường là khoảng 50%. Khi một tay vợt thắng 7 hoặc 8 trên 10 tình huống lên lưới trong một trận đấu, tôi biết họ đang rất có chọn lọc và thông minh.
Khi tỷ lệ thắng trên lưới thấp, HLV và vận động viên thường cho rằng họ cần phải tập luyện thêm về cú vô-lê (volley) — rằng cú vô-lê chưa đủ tốt. Điều này hoàn toàn có thể xảy ra. Tuy nhiên, rất nhiều tay vợt thực chất chỉ đang đưa ra những quyết định tấn công nghèo nàn và điều đó khiến họ trông tệ hơn so với năng lực thực sự trên lưới. Những quyết định tiến lên chính xác sẽ giúp mọi vận động viên trở nên xuất sắc hơn khi ở trên lưới. Một tay vô-lê tầm trung cũng có thể trông giống như một thiên tài trên đó — hết lần này đến lần khác — nếu anh ta tiến lên yểm trợ sau một cú đánh uy lực, nặng đô khiến đối thủ đau đớn, vào đúng thời điểm trong loạt bóng.
Tấn công thông minh cũng có nghĩa là sử dụng đúng loại cú đánh tiếp cận (approach shot) để phá vỡ nhịp đánh passing của đối thủ. Ví dụ, một số tay vợt không thích bóng thấp và cú tiếp cận cắt bóng (slice) có thể rất hiệu quả. Một số người lại ghét bóng cao và một cú đánh topspin nảy cao có thể là phong cách tiếp cận tối ưu. Một số tay vợt gặp rắc rối với tốc độ bóng và một pha tiếp cận với tốc độ cao sẽ phát huy tác dụng tốt. Một số khác di chuyển kém và một cú tiếp cận mở góc (angled approach) sẽ tốt hơn là đánh sâu. Người chơi phải tư duy chiến thuật về điểm mạnh và điểm yếu của đối thủ, đồng thời tấn công không chỉ vào thời điểm thích hợp trong loạt bóng, mà còn phải chọn lựa cú đánh tiếp cận hiệu quả nhất.
Ba lầm tưởng
1. Lầm tưởng về việc chỉ tiếp cận dọc dây (down-the-line)
Tôi nghe rất nhiều về lầm tưởng này — “Đừng bao giờ tiếp cận chéo sân (crosscourt).” Lập luận đưa ra là về mặt hình học, pha tiếp cận chéo sân mở ra quá nhiều khoảng trống cho cú passing dọc dây. Người đứng lưới sẽ phải bao quát diện tích sân lớn hơn. Dù điều này là đúng, bạn không thể bước vào trận chiến mà chỉ tấn công lưới theo một hướng duy nhất. Điều quan trọng là phải giữ cho đối thủ ở trạng thái phỏng đoán và đa dạng hóa phong cách cũng như hướng đánh tiếp cận. Tôi nói với các học viên của mình rằng họ không thể cứ mãi tiếp cận về cùng một vị trí — như vậy quá dễ đoán. Thêm vào đó, nếu phía yếu của đối thủ nằm ở hướng chéo sân, tôi thà tiếp cận vào đó còn hơn là đánh dọc dây vào thế mạnh của họ.
Một trong những tay vợt nổi tiếng nhất Tây Ban Nha, Emilio Sanchez (nay là một huấn luyện viên huyền thoại), từng tiếp cận chéo sân rất thành công, nhưng anh ấy biết cách dự đoán và bao quát cú passing dọc dây cũng như cú bỏ nhỏ bóng bổng (lob).
2. Lầm tưởng về việc tiếp cận bằng cú cắt bóng (slice)
Như đã đề cập trước đó, cú slice có thể hữu ích khi tấn công một tay vợt không thích bóng thấp, nhưng nó không nên được sử dụng làm phương thức tiếp cận lưới chính yếu như cách người ta từng chơi trong lối đánh cổ điển trên mặt sân cỏ. Trên sân cỏ, đó là một lối chơi tuyệt vời, nhưng trên các mặt sân phổ biến hơn ngày nay, các đòn tấn công bằng sức mạnh mới là phương pháp chủ đạo để tiến lên phía trước. Các tay vợt thực hiện cú passing đã trở nên thành thạo hơn rất nhiều trong việc trả những quả slice tiếp cận trong những thập kỷ qua. Việc tiếp cận bằng cú cắt đơn giản là không còn hiệu quả như trước nữa.
3. Lầm tưởng về việc “tạo sức ép” (applying pressure)
Đây là một lầm tưởng rất phổ biến. Các tay vợt lao lên lưới với tỷ lệ thành công thấp, nhưng lại biện minh cho chiến lược đó bằng cách cho rằng họ đang tạo ra sức ép và đối thủ cuối cùng sẽ tự sụp đổ.
Đây lại là một chiến lược khác từ lối chơi cổ điển trong quá khứ không còn đứng vững trong môn tennis hiện đại ngày nay. Nếu một tay vợt liên tục tiến lên và thua điểm, điều đó báo hiệu cho tôi biết họ đang làm điều gì đó sai lầm về mặt chiến thuật, hoặc là ở quyết định tấn công hoặc là ở chính kỹ thuật vô-lê. Các vận động viên không nên biện minh cho việc mất nhiều điểm trên lưới bằng suy nghĩ rằng mình đang làm tốt công việc gây áp lực để rồi đối thủ sẽ tự sụp đổ.
Ba nguyên lý cốt lõi
Đây là ba nguyên tắc tôi dạy cho tất cả học viên của mình:
1. Tiếp cận bằng vũ khí sở trường: Thường là cú thuận tay (forehand), nhưng đôi khi cũng có thể là cú trái tay (backhand).
2. Tiếp cận vào phía có cú passing yếu hơn: Tìm ra điểm yếu của đối thủ và chủ yếu tấn công vào đó, nhưng hãy luôn biến hóa và gây bất ngờ bằng cách tấn công vào hướng sở trường của họ.
3. Tiếp cận có chọn lọc chứ không theo thói quen hay liên tục: Chỉ tiến lên khi có lợi thế chiến thuật rõ ràng dựa trên các lời khuyên THÔNG MINH ở trên. Đừng lao lên chỉ vì bóng ngắn hoặc do thói quen. Lên lưới thỉnh thoảng sẽ tốt hơn là lên liên tục. Điều này giúp đối thủ mất nhịp và sẽ mang lại tỷ lệ thành công cao hơn khi ở trên lưới.
Rèn luyện thể lực
Thể lực tốt hơn liên quan thế nào đến độ vững chãi của các tình huống lên lưới? Theo kinh nghiệm của tôi, nhiều tay vợt lên lưới vì họ biết — dù có ý thức hay vô thức — rằng họ không đủ "bình xăng" để duy trì loạt bóng bền (rally) lâu hơn cho đến khi có được một quả bóng tốt hơn để tấn công. Do đó, việc duy trì thể lực tốt là một yếu tố quan trọng trong quá trình ra quyết định thông minh về việc lên lưới. Người chơi cần có sức bền, nếu không họ chắc chắn sẽ đưa ra những quyết định lên lưới vội vã và tồi tệ khi nhịp tim tăng quá cao trong các loạt bóng cuối sân.
Kết quả trên lưới
Để giành ưu thế khi tiến lên, hãy cân nhắc các nguyên tắc trên và tự huấn luyện bản thân hoặc học viên của bạn cách tiếp cận lưới một cách chọn lọc và có tư duy. Với những cân nhắc này, bạn sẽ chứng kiến tỷ lệ thắng điểm cao hơn khi di chuyển lên phía trước và xây dựng được sự tự tin tổng thể lớn hơn trên lưới.
Chris Lewit, cựu tay vợt số một của trường Đại học Cornell và từng thi đấu ở tour chuyên nghiệp, hiện đang huấn luyện tại khu vực Thành phố New York và điều hành một trại hè nội trú huấn luyện hiệu suất cao tại Nam Vermont. Anh chuyên huấn luyện các tài năng trẻ đầy tham vọng bằng các phương pháp đào tạo tiên tiến của Tây Ban Nha và châu Âu. Cuốn sách bán chạy nhất của anh, Secrets of Spanish Tennis (Bí mật quần vợt Tây Ban Nha), đã giúp các huấn luyện viên và vận động viên trên toàn thế giới học hỏi cách tập luyện theo phong cách Tây Ban Nha. Bạn có thể liên hệ với anh qua số điện thoại (914) 462-2912, email ChrisLewit@gmail.com hoặc truy cập trang web ChrisLewit.com.